SUY NGHÓ VEÀ GIAÙO DUÏC TREÛ EM
Gs Buøi thò Lyù, Ñoâ Mai Ñöùc Vinh
EM BEÙ COÙ GIAÙO DUÏC LAØ "EM BEÙ LEÃ ÑOÄ"Theá naøo laø moät em beù coù giaùo duïc? Theo ña soá caùc phuï huynh vaø caùc nhaø giaùo duïc, "Ñoù laø moät em beù leã pheùp, bieát ñöùng ngoài moät caùch nghieâm chænh giöõa ñoâng ngöôøi". Quaû ñuùng nhö vaäy. Nhöng "ñeå cö xöû ñuùng ñaén vôùi moïi ngöôøi", em beù phaûi caûm thaáy thoaûi maùi, töï tín, hoàn nhieân yeâu meán vaø kính troïng moïi ngöôøi. Ñaây laø nhöõng ñöùc tính caàn thieát giuùp em soáng lòch söï trong moïi tröôøng hôïp. Soáng lòch söï hay leã ñoä khoâng phaûi laø moät baûn naêng, caøng khoâng phaûi laø moät söï giaùo duïc ñôn giaûn, theo kieåu huaán luyeän nhöõng con choù nhoû. Lòch söï hay leã ñoä thuaàn chaát phaùt xuaát töø taâm hoàn.
Theá naøo laø moät em beù coù giaùo duïc? Tröôùc tieân ñoù laø moät em beù ñöôïc giaùo duïc trong tình thöông vaø trong söï tin töôûng. Ñoù laø moät em beù sung söôùng, "thoaûi maùi". Nhaø trieát hoïc Alain ñaõ vieát: "Leã ñoä chaân thaät laø moät nieàm vui coù söùc truyeàn caûm ñeán ngöôøi khaùc". Ñöùa treû coù veû maët ñaêm chieâu, cau coù, hôøn doãi, thì duø noù bieát khoanh tay chaøo khaùch laï hay nín thinh khi coù ngöôøi lôùn noùi chuyeän, cuõng khoâng phaûi laø moät ñöùa treû thaät söï leã ñoä.
Bôûi vì ngöôøi ta thöôøng baûo "lôùp sôn beân ngoaøi" chæ laø caùi gì raát mong manh vaø hôøi hôït. Chæ moät chuyeän nhoû nhaët naøo ñoù, ñuû laøm cho lôùp sôn phai maàu vaø thaønh lem uùa. Soáng leã ñoä vöôït haún nhöõng qui taéc lòch söï thoâng thöôøng. Noù laø moät traïng thaùi tinh thaàn, moät baàu khí sinh ñoäng, hay coù theå noùi, moät neáp soáng luaân lyù. Nhaát laø veà phöông dieän taâm lyù, soáng leã ñoä seõ giuùp em beù vöôït qua nhöõng giai ñoaïn phaùt trieån quan troïng cuûa tuoåi treû: Nhôø ñöôïc huaán luyeän soáng leã ñoä, em beù daàn daàn ra khoûi thoùi töï nhieân "cho mình laø trung taâm" vaø chuaån bò moät ngaøy kia soáng hoaø hôïp giöõa moïi ngöôøi.
TAÄP SOÁNG LEÃ ÑOÄ
Khi coøn thô daïi, em beù thöôøng coi mình laø trung taâm vuõ truï. Phaûn öùng ñoù raát töï nhieân. Bôûi vì, môùi coù moät yù nieäm mô hoà veà baûn thaân, em beù chöa phaân bieät ñuùng "caùi toâi" vaø "caùi anh" . Daïy cho em noùi "xin vui loøng" vaø "caùm ôn", chính laø daïy em bieát nhìn nhaän raèng "em khoâng coù ñoäc quyeàn treân moïi söï vaät". "Baùnh mì!" em beù tí la leân baèng moät gioïng ñoøi hoûi vaø haùch dòch. Maù maéng em: "Naøo, Huy Trang, con haõy nhôù raèng con khoâng coù quyeàn xin nhö vaäy, con queân nhöõng caùch noùi lòch söï deã thöông roài sao?" vaø Huy Trang ngoan ngoaõn noùi laïi: "Xin vui loøng cho con baùnh mì" . ÔÛ ñaây, ñieàu quan troïng laø giuùp cho em beù bieát nhaãn naïi, leã ñoä baøy toû öôùc nguyeän chöù "ñöøng noùi xaüng", "ñöøng xin baèng gioïng ñoøi hoûi töùc khaéc". Cuõng vaäy, caùc phuï huynh phaûi khoân kheùo daïy cho em beù ñöøng tham lam, ñöøng ích kyû choïn cho mình phaàn hôn, bieát ñôïi ñeán phieân mình...
"Ñöøng laøm cho keû khaùc nhöõng gì maø con khoâng muoán ngöôøi ta laøm cho con" . Ñoù laø lôøi khuyeân cuûa Ñöùc Khoång Töû, moät qui taéc giuùp em beù ra khoûi tính ích kyû töï nhieân. Em phaûi naèm loøng ñieàu ñoù. Phaûi giuùp em löu yù ñeán söï thoaûi maùi cuûa ngöôøi khaùc gioáng nhö cuûa chính mình: ñöøng chen laán ngöôøi ngoaøi ñöôøng, nhöôøng choã trong "metro" hay trong phoøng khaùch; bieát cho baïn beø möôïn ñoà chôi, traùnh laøm oàn, khoâng laøm phieàn keû khaùc, ñem baùnh keïo môøi ngöôøi ngoài beân caïnh, cuøng baøn vôùi mình, tröôùc khi laáy cho mình; bieát giöõ ñuùng giôø...
Ñoái vôùi nhaø giaùo duïc, daïy cho em beù soáng leã pheùp laø phöông caùch ñaït tôùi thaønh coâng quan troïng trong vieäc giaùo duïc. Muoán soáng leã pheùp phaûi thoaùt ra khoûi voû soø ñeå giao thieäp vôùi ngöôøi khaùc; phaûi ñöông ñaàu vôùi haøng nghìn caâu thuùc cuûa ñôøi soáng, caù nhaân vaø taäp theå. Taäp soáng leã ñoä laø taäp toân troïng ngöôøi khaùc ñuùng theo thöù baäc maø lieân heä gia ñình hay toå chöùc xaõ hoäi daønh cho hoï: ñöùng daäy khi moät ngöôøi lôùn böôùc vaøo phoøng, chaøo vaø nhöôøng loái ñi cho ngöôøi cao nieân, khoâng ngaét lôøi moät ngöôøi lôùn ñang noùi... Daïy cho em beù soáng leã ñoä laø daïy cho em nhöõng khaùi nieäm veà söï giuùp ñôõ, söï töông trôï voâ vò lôïi, ñaëc bieät trong ñôøi soáng xaõ hoäi: daãn moät ngöôøi muø loaø qua ñöôøng, xaùch hoä vali cho moät baø cuï ôû treân laàu cao, nhaët chieác gaäy cho moät cuï giaø ñaùnh rôi, môû cöûa cho moät ngöôøi maø hai tay ñang xaùch naëng...
Nhöng, phaûi coi chöøng! khoâng phaûi tuoåi naøo em beù cuõng giuùp ñôõ ngöôøi khaùc ñöôïc! Ngay töø thô aáu, em beù nhaát thieát phaûi ñöôïc baûo cho bieát nhöõng nguy cô. Laïi phaûi noùi moät caùch töï nhieân ñeå khoâng laøm cho em sôï haõi. Ñöøng coi ngöôøi laï nhö moät con choù soùi hung döõ, nhöng phaûi thaän troïng khi muoán giuùp ñôõ hoï. Phaûi khuyeân nhuû em: ñöøng bao giôø ñi theo ngöôøi laï, ñöøng bao giôø mang hoä laù thö hay goùi ñoà cuûa ngöôøi laï maët ñeán moät ñòa chæ naøo ñoù, ñöøng bao giôø böôùc leân xe ngöôøi khoâng quen bieát, cuõng ñöøng nhaän keïo hay baát cöù moät quaø baùnh naøo cuûa ngöôøi qua ñöôøng...
Moïi ngöôøi ñoàng thuaän raèng: Moät em beù khoâng ñöôïc höôùng daãn trong tình aâu yeám vaø teá nhò, seõ khoâng bieát aân caàn ñoái vôùi ngöôøi khaùc trong nhöõng vieäc nhoû moïn... Ngöôøi ta ñaùnh giaù tö caùch cuûa cha meï qua caùch soáng, aên maëc, noùi naêng, giao tieáp cuûa con caùi. Caùch xöû söï cuûa con caùi phaûn aûnh töï nhieân vaø trung thöïc baàu khí, neáp soáng thöôøng ngaøy cuûa gia ñình, cuûa cha meï...
TÖÔNG QUAN GIÖÕA CHA MEÏ VAØ CON CAÙI
Bieát daïy doã con caùi ñaøng hoaøng, trong tình thöông vaø nieàm tin töôûng, vôùi uy quyeàn vaø loøng khoan dung, taát caû laø moät ngheä thuaät, moät ngheä thuaät soáng. Ngheä thuaät naøy dung hoøa kheùo leùo hai khuynh höôùng giaùo duïc, meàm deûo vaø nghieâm khaéc. Nhôø söï dung hoøa ñöôøng höôùng giaùo duïc, baàu khí gia ñình seõ taïo ñieàu kieän cho ñöùa treû soáng quaân bình vaø phaùt trieån myõ maõn veà ba phaïm vi sinh lyù, taâm lyù vaø ñaïo ñöùc. Khoâng gì baûo ñaûm töông lai cuûa ñöùa treû baèng moät neàn giaùo duïc quaân bình veà caû theå duïc, trí duïc vaø ñöùc duïc. Cuoái cuøng loøng tin caäy laãn nhau giöõa caùc phaàn töû trong gia ñình seõ taïo neân baàu khí ñoái thoaïi ñeã daøng vaø giaûm thieåu nhöõng xung doät thöôøng coù giöõa hai theá heä cha meï vaø con caùi.
UY QUYEÀN
Treû em khao khaùt uy quyeàn. Ñeå con caùi bieát kính troïng cha meï vaø ngöôøi cao nieân, khoâng caàn thieát phaûi ñaäp baøn hay taùt vaøo maët. Uy quyeàn chính ñaùng khoâng caàn ñeán söùc maïnh hay söï taøn baïo ñeå buoäc phaûi kính neå. Ngöôøi coù uy quyeàn caàn bieát bình tónh vaø töï chuû, tìm caùch dìu daét, chæ baûo, uoán naén hôn laø tröøng trò nghieâm khaéc. Khi moät em beù ba tuoåi hay moät thieáu nieân möôøi laêm tuoåi caõi lôøi cha meï, nhaø giaùo duïc ñöøng voäi coi ñoù laø moät haønh ñoäng choáng ñoái uy quyeàn. Ngöôøi coù uy quyeàn phaûi töï vaán mình tröôùc khi xeùt ñoaùn veà thaùi ñoä baát kính hay ngoã nghòch cuûa moät em nhoû...
Caùi gì laøm suy giaûm uy quyeàn? Ñoù laø nhöõng côn giaän döõ, nhöõng leänh truyeàn cöùng nhaéc, nhöõng lôøi noùi hay vieäc laøm phaûn giaùo duïc, nhöõng lôøi leõ daøi doøng vaø giai giaúng ngaøy naøy qua ngaøy khaùc, nhöõng la heùt voâ côù, nhöõng thaát höùa, nhöõng lôøi noùi doái, nhöõng lôøi doïa naït vu vô, nhöõng söûa phaït baát coâng, nhöõng maâu thuaån giöõa vieäc laøm vaø lôøi noùi... Uy quyeàn khoâng chæ bò suy giaûm maø coøn bò maát ñi khi cha meï khoâng kính troïng nhau, hay pheâ bình laãn nhau vaø hay caõi nhau tröôùc maët con caùi... Thöôïng baát chính, haï taéc loaïn.
MOÄT UY QUYEÀN HIEÅU ÑUÙNG NGHÓA
Uy quyeàn ñuùng thöïc phaûi ñöôïc thi haønh chung, cha meï phaûi hieäp nhaát khi thi haønh uy quyeàn ñoái vôùi con caùi. Uy quyeàn phaûi hôïp lyù, khoâng maâu thuaãn tröôùc sau. Ñöøng coù nhöõng caâu nhö: "Laàn naøy, ba cho pheùp con" , hay "Ba ñaõ caám con roài maø! Nhöng khoâng sao, ñaõ troùt roài thì cöù tieáp tuïc". Nhaát laø phaûi traùnh, ñöøng ñeå cho oâng baø, coâ chuù, baïn beø, vì toát buïng maø voâ tình laøm haïi söï quaân bình cuûa ñöùa treû baèng nhöõng lôøi khuyeân nhuû traùi haún vôùi uy quyeàn cuûa cha meï.
Uy quyeàn ñöôïc thi haønh ñuùng ñaén, gioáng nhö nhöõng caây chaén ôû thaønh caàu, noù xaùc ñònh giôùi haïn cho nhöõng baûn naêng hoãn loaïn cuûa ñöùa treû vaø dìu daét ñöùa treû ñi töø neáp soáng theo baûn naêng daàn daàn thaønh ngöôøi soáng theo lyù trí, coù traùch nhieäm, bieát toân troïng söï töï do cuûa keû khaùc...
Xöû duïng uy quyeàn nhö vaäy laø ñem laïi cho ñöùa treû söï an toaøn vaø tình thöông. Noùi veà ngöôøi cha cuûa baïn mình, beù Thanh Traâm quaû quyeát: "Ba noù khoâng thöông noù. Noù coù theå laøm taát caû nhöõng gì noù muoán, Ba noù khoâng bao giôø noùi gì caû." Thanh Traâm muoán noùi: Ba noù khoâng bao giôø söûa phaït noù, Ba noù boû rôi noù. Coù leõ laø quaù ñaùng khi ñoàng hoùa söï tröøng phaït vôùi tình yeâu thöông. Tuy nhieân nhö oâng baø chuùng ta noùi "yeâu cho roi cho voït, gheùt cho ngoït cho buøi", thì beù Thanh Traâm thaät coù lyù.
GIAÙ TRÒ CUÛA SÖÏ TRÖØNG PHAÏT
Tröøng phaït khoâng coù nghóa laø ñaùnh ñoøn, cho roi voït, ñoái xöû taøn nhaãn. Moät hình phaït chæ coù giaù trò khi noù ñöôïc aùp duïng khoâng vì noùng giaän, khoâng coù yù thuø nghòch: Xöû duïng hình phaït laø ñeå taäp cho ñöùa treû nhìn nhaän haäu quaû cuûa vieäc mình sai loãi, roài töø ñoù bieát toân troïng kyû luaät vaø leõ phaûi. Noù khoâng muoán aên caø roùt ö? Vaäy thì noù khoâng coù quyeàn duøng moùn traùng mieäng. Toái nay, noù thích nhìn truyeàn hình hôn laø laøm baøi hay hoïc baøi ö? Vaäy, noù seõ ôû nhaø ngaøy chuû nhaät ñeå laøm cho heát baøi, thay vì ñeán chôi nhaø maáy ñöùa anh em hoï vaøo buoåi chieàu, nhö ñaõ döï ñònh.
Nhöng xin chuù yù: Khoâng phaûi moïi tröøng phaït ñeàu toát caû ñaâu. Ñöøng duøng nhöõng caùch tröøng phaït laøm cho ñöùa treû sôï haõi (nhoát ñöùa treû vaøo moät nôi toái). Caøng khoâng neân duøng nhöõng lôøi ñe doïa kinh haõi vaø doái traù: "Neáu con tieáp tuïc, ba seõ goïi nhaân vieân caûnh saùt boû tuø!", "Ñöøng taùi phaïm, neáu khoâng con choù soùi keách suø vaø hung döõ seõ ñeán aên thòt:". Noùi chung, ñöøng duøng nhöõng lôøi ñe doïa maø khoâng coù taùc duïng theo sau: Moät khi khaùm phaù ra söï thaät, ñöùa treû seõ khoâng coøn tín nhieäm vaøo uy quyeàn cuûa phuï huynh hay cuûa nhaø giaùo duïc.
Ñöøng laøm nhuïc con caùi caùch voâ côù, nhö tröøng phaït chuùng tröôùc ñaùm ñoâng, maït saùt chuùng baèng nhöõng lôøi mæa mai, taïo ra nhöõng hình phaït laøm chuùng baát maõn (thí duï buoäc em beù trai ñi hoïc vôùi chieác quaàn cuït raùch ñuõng ñeå phaït noù veà toäi khoâng bieát giöõ gìn töôm taát). Tröøng phaït nhö vaäy raát nguy hieåm: laøm cho ñöùa treû maát tin töôûng, maát kính troïng, sinh ra baát maõn, thuø nghòch vaø choáng ñoái...
Cuõng ñöøng laïm duïng tình yeâu thöông cuûa chuùng: "Meï xin con laøm ñieàu ñoù cho meï ñöôïc vui loøng!", "Neáu con khoâng vaâng lôøi, Meï seõ khoâng bao giôø yeâu con nöõa!". Bôûi vì con caùi quí vò, duø chuùng laøm gì ñi nöõa, chuùng cuõng muoán ñöôïc baûo ñaûm bôûi tình yeâu thöông thöôøng xuyeân cuûa quí vò. Ñöøng coù ñem tình caûm ra ñeå ñe doïa, cuõng ñöøng tranh caõi daøi doøng. Treû em thöôøng xuyeân baét beû: "Nhöng taïi sao?". Nhaát laø töø baûy tuoåi trôû ñi, tuoåi baét ñaàu lyù trí. Neân coá gaéng caét nghóa roõ raøng vaø thaúng thaén hôn laø chæ noùi vôùi con baèng hai tieáng "bôûi vì" ñoäc taøi vaø döùt khoaùt. Veà nhöõng hình phaït ñaùnh ñaäp: phaùt vaøo moâng, ñaùnh roi, taùt vaøo maù... thöôøng chæ do söï noùng giaän khoâng keàm cheá ñöôïc. Ñe doïa raèng khi Ba veà Ba seõ phaùt vaøo moâng laø moät phöông phaùp hôi taøn nhaãn, vì lôøi doïa naït seõ ñeø naëng leân ñaàu ñöùa treû caû ngaøy, gioáng nhö moät löôõi kieám cuûa Damocleøs. Sau cuøng neân traùnh chuyeän: khi thì phaït, khi laïi buoâng troâi ñeå ñöùa treû muoán laøm gì thì laøm. Nhö vaäy, ñöùa treû bieát ñöôøng naøo maø theo?
Laïi phaûi bieát aùp duïng quyeàn bính tuøy theo tuoåi. Moïi ngöôøi ñeàu ñoàng yù raèng "phaït ñuùng laø moät ngheä thuaät". Moät ngheä thuaät phaûi bieát thöïc haønh vôùi söï khoân kheùo. Ngöôøi ta khoâng quaùt maéng moät thieáu nieân möôøi moät tuoåi gioáng nhö moät ñöùa beù boán tuoåi. Suoát trong thôøi kyø lôùn leân, ñöùa treû seõ ñoái ñaàu vôùi yù muoán cuûa ngöôøi lôùn: ñoù laø caùch ñeå ñöùa treû khaúng ñònh nhaân caùch cuûa noù, ñeå chinh phuïc quyeàn töï chuû cuûa noù.
TUOÅI PHUÏ THUOÄC
Söï tranh chaáp tröôøng kyø laø thöôøng vaø caàn thieát. Tuøy theo tuoåi maø söï tranh chaáp seõ coù tính caùch khoác lieät nhieàu hay ít. Thöïc teá, söï tranh chaáp boäc loä raát sôùm, vaøo khoaûng moät tuoåi. ÔÛ thôøi kyø naøy, em beù baét ñaàu taäp ñi, taäp soáng nhöõng cuoäc maïo hieåm ñaàu tieân: noù ñöa tay veà höôùng beáp löûa, noù tìm caùch ñeå ngoùn tay vaøo caùc phích caém ñieän..., vaø boãng nhieân noù nghe la leân: "Khoâng! Ñöøng sôø vaøo!" Tieáng khoâng cuûa meï noå ra nhö moät quaû bom: laàn ñaàu tieân em beù caûm nghieäm moät thöïc teá choáng ñoái töø beân ngoaøi. Em baét ñaàu coù moät kinh nghieäm quan troïng laø em ñi ra khoûi caùi voû "laáy mình laøm trung taâm" ñeå töï môû roäng ra ñôøi. Ñöøng meàm loøng, tieáng khoâng ñaàu tieân ñoù phaûi thaúng thaún, cöông quyeát, chaéc nòch. Bôûi vì em beù seõ taùi phaïm. Xin quí phuï huynh xaùc tín ñieàu naøy: noù muoán thöû nghieäm tieáng "khoâng" cuûa quí vò, noù muoán bieát coù ñuùng laø döùt khoaùt khoâng. Laïi nöõa, em beù seõ mau leï noùi tieáng "khoâng" nhöng chaäm chaïp noùi tieáng "vaâng" vôùi phuï huynh.
TUOÅI ÑOÄC LAÄP
Töø tuoåi leân ba caùi gì cuõng phaûi nuoâng chieàu. Ñeán tuoåi naøy, ñöùa treû toû ra raát ñoäc laäp. Noù bieát laøm nhieàu vieäc. Daàn daàn noù nhaän thöùc ñöôïc noù, baét ñaàu noùi tieáng "toâi" . Haõnh dieän veà nhöõng ñieàu ñaõ ñaït ñöôïc coøn môùi meû, noù raát muoán thoaùt khoûi söï giaùm hoä cuûa meï vaø haønh ñoäng theo yù mình. Ñoù laø côn khuûng hoaûng veà "tính caùch ñoäc ñaùo cuûa tuoåi leân ba" . Phaûi bieát meàm deûo, vui ñuøa vaø khoân kheùo ñoái phoù vôùi thôøi khuûng khoaûng naøy. Tìm caùch ñöông ñaàu laø voâ ích. Quí vò seõ ñoùng vai Goliath ñaáu tranh vôùi David. Toát hôn, ñeå ñaït tôùi muïc ñích, quí vò neân laån traùnh chöôùng ngaïi baèng caùch laøm cho ñöùa treû chuù yù vaøo höôùng khaùc, vaø neáu caàn, ra nhöõng leänh traùi vôùi nhöõng ñieàu quí vò mong muoán. Côn khuûng hoaûng naøy khoâng coù gì quan troïng, vôùi thôøi gian seõ heát. Mong quí vò ñöøng laøm cho noù thaønh bi thaûm.
TUOÅI THIEÁU NIEÂN
Côn khuûng hoaûng cuûa tuoåi thieâu nieân, vaøo thôøi kyø 14 hay 15 tuoåi vaø coù theå keùo daøi 4,5, 6 naêm hay hôn nöõa, traàm troïng hôn. Ñoái dieän vôùi ngöôøi lôùn, thieáu nieân tìm caùch toû ra mình ñaõ tröôûng thaønh. Noù khoâng chaáp nhaän bò ñoái ñaõi nhö moät ñöùa treû nhoû vaø ñaët laïi vaán ñeà taát caû moïi thöù, giaùo duïc, yù kieán ñaõ laõnh nhaän, gia ñình... Noù muoán töï mình suy nghó, ñöa ra saùng kieán vaø haønh ñoäng. Tuy nhieân aâm thaàm noù töï bieát laø noù coù nhöôïc ñieåm, noù thieáu söï töï tin vaø raát nhaïy caûm veà söï ñaùnh giaù cuûa nhöõng ngöôøi khaùc. Chaéc chaén noù seõ giaû vôø mæa mai vaø khoâng tieác lôøi chæ trích nhöõng "ngöôøi lôùn tuoåi" . Treân thöïc teá, nhöõng söï khieâu khích vaø thaùch thöùc cuûa giôùi treû chæ coù muïc ñích thaêm doø laäp tröôøng vöõng maïnh cuûa giôùi tröôûng thaønh. Ngöôøi treû mong muoán gì? Ñoù laø tìm ñöôïc moät ngöôøi ñoái thoaïi coù nghò löïc, chín chaén, coù taøi naêng, khoân ngoan vaø coù kinh nghieäm, bieát baøn caõi, bieát ñöa ra caùc lyù leõ cuûa mình, bieát baûo veä caùc lyù leõ ñoù. Noùi toùm laïi, ngöôøi treû muoán tìm moät ngöôøi höôùng daãn, cuõng nhö moät ñoái phöông, noùi caùch khaùc, moät uy quyeàn theo nghóa nhö chuùng ta ñaõ ñònh nghóa ôû treân.
Ngaøy nay ngöôøi ta noùi nhieàu ñeán söï khuûng hoaûng veà uy quyeàn. Cuõng laø noùi ñeán nhöõng yeáu nhöôïc, buoâng troâi vaø ñeå maëc muoán laøm gì thì laøm. Ñuùng hôn ñoù laø noùi ñeán söï khuûng hoaûng veà quyeàn laõnh ñaïo. Lo laéng, laïc höôùng, bi quan, giôùi tröôûng thaønh ñang vaät loän vôùi nhöõng vaán ñeà tieâu thuï, oâ nhieãm, nguy cô nguyeân töû, naïn nhaân maõn. Hoï khoâng coøn bình tónh vaø tin töôûng ñeå suy nghó veà töông lai. Hoï khoâng coøn bieát höôùng daãn giôùi treû ñi veà ñaâu, caøng khoâng bieát trang bò cho ngöôøi treû nhöõng ñöùc tính caàn thieát ñeå tin töôûng daán thaân vaøo cuoäc soáng ñang chôø ñôïi.
"Chæ ñöôøng ñi", ñoù laø boån phaän ñaàu tieân cuûa caùc baäc phuï huynh. Nhöng lieäu hoï coù laøm göông toát, soáng chöùng nhaân veà ñaïo ñöùc gia ñình, veà boån phaän xaõ hoäi, nhaát laø nieàm tin, cho giôùi treû kính phuïc vaø noi theo khoâng?. "Höõu xaï töï nhieân höông", "lôøi noùi thì bay ñi, göông laønh môùi loâi keùo", oâng baø chuùng ta baûo nhö vaäy. Daàn daàn tuoåi treû seõ phaùt hieän ñaâu laø söï thaät phaûi theo vaø ñaâu laø ñieàu traùi caàn xa traùnh. Khoâng chæ xa traùnh maø coøn choáng ñoái nöõa. Ñoái vôùi tuoåi treû, hoïc veà ñôøi soáng chính laø hoïc "caùch soáng ôû ñôøi".
Bôûi vaäy, vöøa bieát höôùng daãn moät caùch cöông quyeát, quí phuï huynh laïi phaûi bieát bao dung, ñeå cho con caùi coù töï do xoay xôû. Nhöng vaãn toû ra aân caàn vôùi chuùng. Khoâng phaûi ñôn giaûn ñaâu.
KHOAN DUNG VAØ TÖÏ DO
Ñoâi khi quí vò coù nghó ñeán ñieàu ñoù khoâng? Ñöùa treû ñoù, ñöùa treû maø quí vò taän tình saên soùc, trong taát caû moïi luùc, ñöùa treû ñaõ thaønh moái baän taâm to lôùn cuûa quí vò, moät ngaøy naøo ñoù, quí vò phaûi rôøi noù, noù nhö con chim caát caùnh xa rôøi toå aám. Keû ra ñi, ngöôøi ôû laïi ñeàu caûm thaáy ñau loøng. Neáu quí vò töï nhuû: "Chuùng ta seõ coøn nhieàu thì giôø ñeå suy nghó vaø chuaån bò veà chuyeän ñoù!". Quí vò ñaõ laàm. Thì giôø ñi ngöôïc laïi vôùi ñieàu quí vò öôùc muoán. Thì giôø caøng troâi ñi, quí vò caøng quyeán luyeán ñöùa treû vaø söï chia ly coù theå thaønh khoù khaên, bi ñaùt. Ngay töø luùc ñöùa beù môùi sinh ra, quí vò phaûi töï chuaån bò cho mình bieát chaáp nhaän "thôøi ñieåm chia ly aáy" vaø ñoàng thôøi chuaån bò cho con caùi bieát soáng töï laäp daàn daàn.
HUAÁN LUYEÄN VEÀ CAÙCH SOÁNG TÖÏ LAÄP
Ñöøng quaù ñaùng! Huaán luyeän veà caùch soáng töï laäp khoâng coù nghóa laø ñeå cho ñöùa treû laøm baát cöù ñieàu gì noù muoán laøm. Cuõng khoâng phaûi boû maëc noù cho soá phaän may ruûi, trong nhöõng coâng vieäc roõ raøng laø quaù khaû naêng cuûa noù. Ñoâi khi coù nhöõng phuï huynh thoát leân: "Con töï xoay xôû laáy. Ba khoâng theå cöù luoân luoân ôû ñaøng sau con!" . Keát quaû: ñöûa treû chaùn naûn vaø maát töï tin nôi mình. Buoäc ñöùa treû phaûi löïa choïn cuõng khoâng phaûi laø moät caùch toát ñeå daïy noù soáng töï laäp. Moät ngöôøi meï hoûi ñöùa con gaùi leân saùu cuûa baø: "Ngaøy sinh nhaät cuûa con, con thích ñi xem xieác hay con muoán ñöôïc moät con buùp beâ?" Ñöùa beù gaùi khoâng bieát phaûi löïa choïn theá naøo. Neáu baø meï ñaõ noùi vôùi con moät caùch ñôn giaûn: "Kim Ñaøo, con bieát khoâng, meï daønh cho con moät ngaïc nhieân tuyeät vôøi. Con ñoaùn ñi! Meï seõ daãn con ñi... xem xieác!" . Kim Ñaøo seõ nhaûy leân vì vui möøng. Löïa choïn raát khoù (ngay caû ñoái vôùi moät ngöôøi tröôûng thaønh), ñoâi khi laïi phieàn muoän nöõa. Hôn theá, moät ñöùa beù thöôøng khoâng coù kinh nghieäm, cuõng khoâng ñuû söùc lyù luaän ñeå bieát löïa choïn cho ñuùng.
NHÖÕNG TRAÙCH NHIEÄM
Ñeå giuùp moät ñöùa treû ngaøy kia bieát töï laäp thöïc söï, quí vò phaûi sôùm trao cho noù nhöõng traùch nhieäm. Nhöõng traùch nhieäm ñoù moãi naêm moät quan troïng hôn. Ví duï, khi coøn raát beù ñöùa treû thích baét chöôùc ngöôøi lôùn, thích laøm giuùp: giuùp meï thu doïn baøn, ñoå taøn thuoác, laøm nhöõng vieäc cha meï baûo laøm, thaám nöôùc quaàn aùo tröôùc khi uûi... Ñöøng laøm cho noù naûn chí khi coù nhöõng "khoâng may" xaåy ñeán (beå cheùn, maát tieàn, öôùt khaên). Haõy giuùp noù can ñaûm laõnh nhaän traùch nhieäm. Caøng tham döï vaøo coâng vieäc nho nhoû trong nhaø, caùc em caøng yù thöùc veà quy luaät cuûa ñôøi soáng coäng ñoàng, cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Heä quaû naøy raát thoâng thöôøng vaø töï nhieân. Nhöng roài quyù vò seõ thaáy caùc em raát mau nhaøm chaùn veà nhöõng coâng vieäc beù nhoû ñoù. Ñöøng laï. Luùc ñoù quí vò phaûi vaän duïng "khaû naêng giaùo duïc" maø giuùp chuùng thaéng vöôït trôû ngaïi. Veà chuyeän naøy, coù vaøi yù kieán nhö sau: ñeå em beù chaáp nhaän doïn deïp phoøng cuûa noù, quí vò coù theå noùi ñuøa raèng moät hoaøng töû Ñoâng Phöông seõ ñeán khaùm xeùt; ñeå laøm cho noù vui loøng giuùp quí vò ñaët baøn, haõy coâng boá noù laø ñaàu beáp... Döôùi hình thöùc caùc troø chôi, nhöõng vieäc khoù nhoïc nho nhoû ñoù thaønh ra ít khoù khaên. Toát hôn neân traùnh hình thöùc thöôûng coâng (cho keïo baùnh, veù xem xineâ, tieàn tuùi). Vì nhöõng hình thöùc naøy seõ daãn phuï huynh ñi ñeán nhöõng maëc caû ñaùng gheâ sôï, chuùng xuyeân taïc tinh thaàn töông trôï boùp meùo loøng nhieät tình... Tuy nhieân cuõng coù ngoaïi leä: khi phaûi laøm nhöõng coâng vieäc bình thöôøng khaùc (töï sôn laïi caên phoøng cuûa mình, thu doïn caên gaùc, röûa xe, phuï haùi nho vôùi cha trong muøa heø v.v..). Luùc aáy ñöùa treû ñaùng ñöôïc laõnh nhaän moät soá löông, moät phaàn thöôûng.
TIEÀN TUÙI
Baét ñaàu töø möôøi hay möôøi moät tuoåi, quí vò coù theå cho con quí vò tieàn tuùi ñeàu ñeàu. Khoâng phaûi laø nhöõng moùn tieàn lôùn! Vöøa ñuû ñeå mua moät moùn ñoà chôi nhoû, keïo baùnh, moät ñóa haùt thôøi trang, hay moät boù hoa nhoû taëng maù hay ba trong ngaøy leã caùc baø meï hay ngaøy leã caùc gia tröôûng. Baét ñaàu cho töø vaøi quan moãi ngaøy cho ñeán maáy chuïc quan moãi thaùng... Coù theå xaåy ra raèng moät ñöùa treû xaøi hoang seõ bò "thuûng tuùi" , vay möôïn chò em, chuùng baïn, vaø thaønh "ñöùa beù nôï taän coå". Ñieàu quan troïng, phuï huynh ñöøng meàm yeáu trong tröôøng hôïp ñoù, phaûi troâng chöøng vaø baét em phaûi traû laïi soøng phaúng tieàn em ñaõ vay möôïn. Dó nhieân, quí phuï huynh ñöøng voäi hoát hoaûng, cöù bình tónh höôùng daãn, roài söï khoân ngoan seõ ñeán vôùi em. Daàn daàn em seõ bieát tieát kieäm, xöû duïng ñuùng ñaén ñoàng tieàn. Luùc aáy quí vò coù theå baét ñaàu cho noù bieát chuùt ít veà nhöõng moái lo veà tieàn baïc cuûa quí vò. Chuyeän aáy laøm cho quí vò thaáy chöôùng sao? Nhieàu baäc cha meï khoâng thích noùi ñeán tieàn baïc tröôùc maët con caùi. Tuy nhieân, moät thieáu nieân thöôøng hay laáy laøm vui thích vaø raát caûm ñoäng khi ñöôïc cha cho bieát caùch thaúng thaén: "Ba bieát laø con raát muoán hoïc moät khoùa bôi thuyeàn vaøo muøa heø naøy, nhöng raát tieác ba khoâng coù theå cho theo yù con ñöôïc... (vì côù naøy hay côù khaùc thuoäc veà vaán ñeà tieàn baïc). Thieáu nieân ñöông nhieân phaûi ñoái ñaàu vôùi thöïc teá cuûa ñôøi soáng. Ñoù laø moät ñieàu hay, chöù khoâng phaûi moät söï xaáu hoå ñaâu!
Moät soá cha meï phaûn khaùng: "Nhöng taïi sao cho chuùng noù tieàn tuùi, con caùi cuûa chuùng toâi chaúng thieáu thöù gì. Neáu thieáu, chuùng cöù xin chuùng toâi. Neáu ñieàu xin laø hôïp lyù, chuùng toâi seõ khoâng bao giôø töø choái".
Nhöng cöù baét buoäc ñöùa treû phaûi xin cha meï, phaûi chaêng laø baét noù leä thuoäc cha meï, vaø söï leä thuoäc naøy keùo daøi ñeán bao giôø? E raèng, ñoù cuõng laø caùch laøm cho nhöõng ñöùa treû aáu tró maõi, cöù coi cha meï nhö nguoàn söõa voâ taän?
"Tieàn tuùi cho ñöùa treû" phaûi coù moät söï ñoäc laäp naøo ñoù. Ñöøng neân bieán tieàn tuùi thaønh moät phöông tieän tröøng phaït hay khen thöôûng. Cuõng ñöøng haïn cheá soá tieàn ñoù trong nhöõng chæ tieâu toái thieåu: tieàn tuùi chæ ñeå mua veù metro, mua duïng cuï hoïc sinh v.v... Cuõng ñöøng baét phaûi tính soå chi tieâu moät caùch quaù kyõ caøng, chi tieát. Tieàn tuùi khoâng coøn laø tieàn cuûa quí vò nöõa. Cho tay naøy ñeå laáy laïi tay kia laø laøm sai yù nghóa: moät khi ñaõ cho thì quí vò phaûi toân troïng söï töï do cuûa con caùi quí vò.
TOÂN TROÏNG QUYEÀN TÖÏ DO CUÛA TREÛ EM
Toân troïng quyeàn töï do cuûa treû em coù nghóa laø toân troïng ñôøi soáng rieâng tö cuûa chuùng: ñöøng ñoïc thô töø cuûa chuùng cho duø chuùng boû laây laát, ñöøng ñoïc nhaät kyù cuûa chuùng, cho duø vôùi nhöõng lyù do ngay laønh "Con gaùi toâi coù veû baên khoaên, thôø thaãn vaø toâi muoán bieát nguyeân do", ñöøng luïc soaùt caùc ñoà duøng rieâng cuûa chuùng, ñöøng vaøo phoøng chuùng khi chuùng khoâng muoán. Trong thôøi kyø tröôùc tuoåi daäy thì vaø tuoåi môùi lôùn, ñöùa treû bò thuùc ñaåy maõnh lieät choáng laïi ngöôøi lôùn vaø aûnh höôûng cuûa hoï, ñeå töï veä vaø mong ñaït ñöôïc chuùt ít quyeàn ñoäc laäp vaø töï chuû. Ñöùa treû seõ laøm gì ñeå thöïc hieän ñieàu ñoù, khi noù bieát laø ngöôøi lôùn coù theå vi phaïm laõnh vöïc rieâng tö cuûa noù baát kyø luùc naøo? Nhieàu ñöùa treû vaø nhieàu thieáu nieân khoùa chaët cöûa phoøng laïi. Thaùi ñoä cuûa chuùng raát bình thöôøng. Phaûi tìm caùch giaûi quyeát.
Toân troïng quyeàn töï do cuûa con caùi laø toân troïng yù kieán cuûa chuùng, chaáp nhaän raèng chuùng coù theå coù nhöõng yù kieán khaùc vôùi chuùng ta. Ñieàu naøy khoâng laøm ngaên trôû nhöõng caâu chuyeän caàn trao ñoåi. Traùi laïi raát höõu ích! Chuùng ta phaûi laøm cho con caùi thaáy roõ ñaâu laø ñuùng, ñaâu laø sai, daïy chuùng lyù luaän moät caùch hôïp tình hôïp lyù vaø chaët cheõ. Chuùng ta phaûi chæ cho chuùng thaáy yù nghóa cuûa nhöõng thöïc teá cuï theå, truyeàn laïi cho chuùng nhöõng kinh nghieäm chuùng ta coù. Nhöng khoâng phaûi baèng nhöõng caâu: "Con im ñi, doát quaù! Ñuùng laø con chaúng hieåu gì caû!", hay: "Con heát caõi laïi ba chöa, ñöùa xaác laùo? Haõy nghe nhöõng gì ba noùi, theá thoâi!" .
Toân troïng quyeàn töï do cuûa con mình, coøn laø toân troïng sôû thích cuûa chuùng nöõa. Quí vò khoâng thích taám aûnh veõ moät thaàn töôïng (moät ca só, moät ñieàn kinh, moät nhaø vaên...) maø noù trang trí phoøng nguû rieâng cuûa noù, phaûi khoâng? Ñöøng noùi gì caû. Roài seõ ñeán luùc, chính ngöôøi treû chaùn ngaùn taám aûnh thaàn töôïng ñoù.
Toân troïng quyeàn töï do cuûa con mình, sau heát laø toân troïng phaåm caùch cuûa noù, tính töï troïng cuûa noù. Ñöøng sæ nhuïc, mæa mai, ñöøng chaâm choïc, ñöøng laøm phaät yù hay toån thöông danh döï cuûa tuoåi treû caùch voâ côù, voâ ích. Quí vò laø ngöôøi lôùn, nhöõng ngöôøi coù theá thaéng vöôït trong caùc cuoäc baøn caõi. Laøm caâm mieäng moät ñöùa treû thì quaù deã ñoái vôùi quí vò. Nhöng sau ñoù, taïi sao laïi khoâng tìm caùch cho ñöùa treû bò maéng, bò nhuïc, bò thua, coù moät loái thoaùt vinh döï hôn, taïi sao quí vò coøn muoán aên thua vôùi noù moät caùch aàm ó vaø nghieät ngaõ ? Taïi sao khoâng boû qua nhanh choùng maø coøn quôû traùch ñay nghieán ñöùa treû? Ví duï noùi: "Con ñaõ noùi doái meï! Chính con ñaõ laøm vôõ göông. Meï raát khoâng baèng loøng. Ñaùng leõ con phaûi noùi thaät. Vaäy con phaûi ñeàn baèng tieàn tuùi..." Thaø noùi: "Thoâi ñöôïc, khoâng coù chuyeän gì nöõa heát. Coù leõ con ñaõ khoâng coá yù. Ñöøng noùi veà chuyeän naøy nöõa", hôn laø keâu leân: "Meï ñaõ chaéc nhö vaäy! Thaèng beù noùi doái. Maøy khoâng bieát xaáu hoå aø? Maëc keä maøy, tieàn tuùi cuûa maøy seõ vaøo ñoù. Roài chieàu nay, maøy seõ thaáy ba töùc giaän nhö theá naøo khi meï keå cho ba nghe!" .
Duy trì moät baàu khí choáng ñoái vaø oaùn haän chæ gaây haïi thoâi! Ñeå phaùt trieån, ñöùa treû caàn ñöôïc thoâng caûm hôn, soáng an toaøn hôn... noùi toùm laïi, noù caàn ñöôïc aâu yeám hôn. Khoâng coù söï aâu yeám laø khoâng coù uy quyeàn chaân thaät. Khoâng coù söï aâu yeám laøm sao coù söï khoan dung vaø söï tin töôûng!.
SÖÏ AÂU YEÁM
"Haõy yeâu thöông vaø haønh ñoäng" (Ama et fac). Lôøi noùi naøy cuûa thaùnh Aucôtinh coù theå duøng laøm kim chæ nam cho taát caû caùc baäc cha meï vaø caùc nhaø giaùo duïc. Khoâng caàn phaûi tham khaûo haøng nghìn taùc phaåm thoâng thaùi veà khoa söï phaïm, khoâng caàn xin yù kieán, xin caû ngaøn chuyeân gia giuùp ñôõ. Chæ caàn yeâu thöông con caùi chuùng ta laø ñuû, tình yeâu laø ngöôøi höôùng daãn tuyeät vôøi nhaát, neáu chuùng ta bieát yeâu thöông ñuùng caùch.
Yeâu thöông moät ñöùa treû, khoâng phaûi laø nuoâng chieàu noù. AÂn caàn lo laéng thaùi quaù khoâng phaûi laø yeâu thöông. Baø X. khoâng bao giôø chòu xa ñaøn con nhoû cuûa baø duø chæ laø vaøi ngaøy, khoâng phaûi laø moät baø meï yeâu con thaém thieát, maø laø moät baø meï yeâu con vôùi tình yeâu coù phaàn vò kyû vaø quaù lo aâu. Ngöôøi meï nhö vaäy luoân mang moät söï lo laéng naøo ñoù, ít nhieàu cöù neùn xuoáng, khoâng daùm thuù nhaän. Baèng chöùng laø baø noùi luoân mieäng: "Con coá gaéng ñöøng ñeå bò laïnh nheù!", "Coi chöøng xe ñuïng!" Baø queân raèng: con cuûa baø ta khoâng theå soáng maõi döôùi söï che chôû cuûa baø. Seõ ñeán luùc noù phaûi bieát qua ñöôøng moät mình, ñi xe löûa moät mình; seõ ñeán luùc chuùng noù phaûi ñi nghæ heø xa gia ñình, treøo caây, leo nuùi, leân ngöïa, mua moät xe gaén maùy, töï do löïa choïn baïn beø. Nhöõng kinh nghieäm aáy laø nguoàn phong phuù caàn thieát cho ñöùa treû. Baùc só A. Berge ñaõ vieát: "Khoâng coù nguy cô naøo lôùn hôn nguy cô chöa bao giôø höùng chòu moät nguy cô naøo caû!".
Tình yeâu maø chuùng ta daønh cho con caùi khoâng phaûi laø tình yeâu maëc caû. "Neáu con deã thöông, vaâng lôøi meï, thì con môùi ñöôïc meï thöông... chöù! Khoâng aø? Vaäy thì ñi choã khaùc ñi, con khoâng phaûi laø ñöùa treû meï yeâu thöông" . Khi noùi nhö vaäy, ngöôøi meï ñaõ laïm duïng quyeàn cuûa mình, baø nghó raèng con baø khoâng theå khoâng caàn ñeán tình yeâu cuûa baø vaø vì theá, sôùm muoän noù phaûi ñaàu haøng. Khoâng, chuùng ta khoâng ñöôïc ñem söï aâu yeám ra baùn chaùc. Chuùng ta khoâng ñöôïc ñoøi hoûi söï bieát ôn cuûa con caùi chuùng ta theo kieåu ñoù. "Con trai toâi bò tröôøng ñuoåi nöõa! Sau bao nhieâu noãi khoù nhoïc maø toâi ñaõ chòu! Toâi thaét löng buoäc buïng ñeå gôûi noù hoïc ôû nhöõng tröôøng danh tieáng, baây giôø phaàn thöôûng cuûa toâi laø theá ñoù!" Phaûn öùng phaãn noä nhö vaäy cuûa ngöôøi cha coù theå ñöôïc thoâng caûm deã daøng! Nhöng oâng ta ñaõ laàm: moät ñöùa treû khoâng phaûi laø moät gía trò ngaân haøng, moät söï ñaàu tö ñem laïi lôïi töùc moät caùch taát yeáu. Phaûi, taát caû caùc phuï huynh ñeàu chòu nhieàu khoù nhoïc, nhieàu hy sinh, nhieàu ñeâm thöùc traéng ñeå nuoâi döôõng con caùi. Coøn gì bình thöôøng hôn? Ñoù laø tình aâu yeám.
Tình aâu yeám cuûa ngöôøi cha, ngöôøi meï laø nhöng khoâng, voâ bôø beán, luoân vöõng beàn. Tình aâu yeám laø chaát xi maêng cho pheùp ñöùa treû xaây döïng daàn daàn nhaân phaåm cuûa noù, laø nôi noù nöông töïa, traùnh moïi lo aâu.
Khoâng coù tình yeâu, moät ñöùa beù sô sinh trôû neân vaøng voït xanh xao vaø ñoâi khi cheát yeåu. Töø ñeä nhò theá chieán, ngöôøi ta raát ñeå yù ñeán söï kieän naøy: moät ñöùa beù moà coâi chöa ñaày moät hay hai tuoåi, nuoâi döôõng ôû trong vieän moà coâi, duø vôùi nhöõng ñieàu kieän veä sinh toát nhaát, nhöng neáu khoâng ñöôïc saên soùc noàng nhieät vaø aâu yeám, thì chæ sau vaøi thaùng, noù trôû neân laõnh ñaïm, voâ tình caûm: nöôùc da xanh meùt, aên khoâng ngon, khoâng cöôøi vaø khoâng noùi, noù lí laéc töø giôø naøy qua giôø khaùc. Noù khoâng ñeå yù gì ñeán nhöõng söï vieäc xung quanh. Hình nhö noù bò giaøy voø bôûi moät noãi buoàn maõnh lieät vaø bi thaûm naøo ñoù!
Söï aâu yeám cuûa phuï huynh raát troïng yeáu ñoái vôùi ñöùa beù, gioáng nhö aùnh maët trôøi ñoái vôùi nhöõng boâng hoa. Môùi sô sinh, noù thích ñöôïc meï noù môn trôùn, naâng niu, vuoát ve, hoân noù. Vôùi söï tieáp xuùc cuûa meï, aám aùp vaø dòu daøng, noù caûm thaáy ñöôïc an toaøn.
Roài, daàn daàn theo thaùng, naêm, söï ñoøi hoûi veà tình thöông cuûa ñöùa beù seõ bieán ñoåi. Noù seõ ít caàn ñeán nhöõng söï aâu yeám toû ra beân ngoaøi nhöng caàn nhöõng daáu hieäu chaáp nhaän, quí meán, tin caäy cuûa cha meï hôn. Söï öôùc muoán ñöôïc aâu yeám seõ boäc loä vaø môû roäng ra: Tình yeâu thöông cuûa meï khoâng ñuû, phaûi coù caû tình yeâu thöông cuûa cha. Cuõng theá, ñeå ñöôïc hoaøn toaøn sung söôùng vaø an taâm, ñöùa beù phaûi caûm thaáy söï hoaø thuaän cuûa cha meï, giaùn tieáp thuï höôûng tình yeâu cha meï daønh cho nhau. Cha meï caøng thöông nhau, con caùi caøng haïnh phuùc...
Moät phuï nöõ treû keå laïi: "Toâi ñaõ coù moät thôøi treû thô raát sung söôùng. Toâi caûm thaáy ñöôïc yeâu thöông vaø cöng chieàu. Vaäy maø, ngay luùc coøn nhoû xíu, toâi ñaõ bò göûi vaøo tröôøng noäi truù. Chæ nhöõng dòp nghæ heø, toâi môùi trôû veà nhaø, vaø ñoù laø ngaøy vui hoàn nhieân, nhoän nhòp vaø aám cuùng. Moãi heø veà nhaø, toâi ñeàu thaáy treân baøn caïnh giöôøng nguû moät taäp tieåu thuyeát phieâu löu môùi xuaát baûn. Toâi voán thích ñoïc loaïi tieåu thuyeát naøy. Chính meï toâi ñaõ mua saün cho toâi vôùi taát loøng yeâu thöông cuûa ngöôøi. Ñoù laø moùn quaø baát ngôø maø toâi chôø ñôïi, vaø khoâng laàn naøo toâi thaát voïng, khoâng laàn naøo meï toâi queân toâi".
Tình aâu yeám laø gì? Ñoù laø: nhöõng chaêm chuùt teá nhò nho nhoû, nhöõng trung thaønh qua moïi thöû thaùch, vaø ñoàng taâm gaén boù. Raát hay, neáu ñoâi khi chuùng ta bieát töï hoûi: con caùi chuùng ta coù sung söôùng khoâng? Chuùng ta coù yeâu thöông chuùng khoâng? Chuùng ta coù chòu khoù noùi chuyeän vôùi chuùng khoâng? Nghe chuùng noùi khoâng? Bôûi tình yeâu thöông laø söï chia xeû. Coù tình yeâu laø coù moái lieân laïc, coù söï trao ñoåi. Ñoái thoaïi laø phöông thöùc caàn ñeå keùo daøi tình yeâu thöông.
TINH THAÀN ÑOÁI THOAÏI
"Meï, Meï nghe nheù! Con muoán keå cho Meï nghe! Chuùng con chôi raát vui ôû tröôøng hoâm nay, bôûi vì Ngoïc AÙnh ñaõ ñem ñeán moät con chuoät traéng maø noù ñaõ nhieàu coâng nuoâi naáng vaø huaán luyeän... OØ! Meï khoâng nghe con noùi!" Phaûi thuù nhaän raèng: caùc phuï huynh thöôøng khoâng coù thôøi giôø vaø kieân nhaãn ñeå nghe nhöõng maåu chuyeän keå leå khoâng ñuùng luùc... Meï ñang lo naáu côm, vì giôø ñaõ muoän; cha ñi laøm veà, ñang loay khoay chöõa maùy giaët môùi bò "pan"... Thaät tình, coâng vieäc khoâng cho pheùp caû cha laãn meï döøng laïi ñeå nghe caâu chuyeän chuoät traéng. Caû hai chæ laåm baåm vôùi moät gioïng lô ñeãnh: "Phaûi, phaûi". Vaø ñöùa treû tiu nghæu boû ñi, taát caû nieàm vui möøng ñeàu tan bieán. Haõy chuù yù! Phuï huynh dang ôû treân moät söôøn doác nguy hieåm: chaû bao laâu nöõa, ñöùa treû seõ chaúng muoán keå leå chuyeän gì vôùi ba meï. Noù töï nhuû: "Nhöõng ngöôøi lôùn khoâng thích nhöõng chuyeän naøy". Vaø seõ ñeán löôït quí phuï huynh phaûi naêm næ: "Con keå ñi, haõy keå nhöõng gì con ñaõ laøm cho ba meï nghe!".
LUÙC ÑOÁI THOAÏI
Khoán noãi, nhöõng ñöùa treû thöôøng taâm söï vaøo nhöõng luùc khoâng thích hôïp. Daàu vaäy, xin phuï huynh coá saün saøng, ñöøng ngaïi phaûi ngöng tay laøm vieäc: Cöôøi vôùi con. Chia xeû nieàm vui vôùi noù. Cho noù "taâm hoàn côûi môû hoàn nhieân vaø tin töôûng"...
"Bieát laéng nghe moät ñöùa treû" coù nghóa laø bieát traû lôøi nhöõng caâu noù hoûi: "Nöôùc taém chaûy veà ñaâu?" "Taïi sao caùc baø coù quyeàn thoa son leân moâi vaø caùc oâng thì khoâng?" "Nhöõng em beù töø ñaâu ñeán?"... Bieát traû lôøi taát caû nhöõng caâu hoûi ñoù, khoâng bao giôø noùi doái, nhöng khoâng caàn thieát cho nhieàu chi tieát: caâu traû lôøi phaûi thích hôïp vôùi tuoåi cuûa ñöùa beù ñaët caâu hoûi. Chaúng haïn, nhöõng caâu hoûi veà "vieäc em beù sinh ra", seõ ñeán raát sôùm vaøo khoaûng ba tuoåi. Vôùi tuoåi aáy, chæ moät caâu traû lôøi giaûn dò laø ñuû. Bôûi vì chæ vaøo tuoåi töø taùm ñeán chín, ñöùa treû môùi baän loøng veà vai troø cuûa ngöôøi cha trong vaán ñeà sinh saûn. Luùc aáy môùi caàn moät söï caét nghóa chi tieát. Söï caét nghóa naøy coù theå ñöôïc boå tuùc vaøo khoaûng möôøi moät ñeán möôøi hai tuoåi (tröôùc thôøi khuûng hoaûng cuûa tuoåi tuoåi daäy thì, tröôùc khi coù nhöõng ngöôïng nghòu vaø theïn thuøng) baèng nhöõng döõ kieän lieân quan ñeán khía caïnh xaõ hoäi cuûa vaán ñeà phaùi tính (ngöøa thai, phaù thai, ñoàng giôùi luyeán aùi v.v....)
Caùc caâu hoûi cuûa ñöùa beù thöôøng khoâng ñuùng luùc. Tuy nhieân coù nhöõng caâu hoûi cuûa ñöùa beù thaät saéc saûo, coù lôïi ích chung vaø ñaùng phuï huynh daønh thôøi giôø suy nghó, vaø döøng laïi laâu hôn. "Ñaâu laø vai troø cuûa oâng Toång Thoáng?, " Taò sao coù nhöõng treû em cheát ñoùi?", "Sau khi cheát, ngöôøi ta ñi veà ñaâu?" Thay vì chæ noùi: "Ba khoâng traû lôøi baây giôø, con thaáy roõ laø ba ñang voäi. Ñeå sau, ba seõ caét nghóa cho con". Haõy baét chöôùc ngöôøi meï treû tuoåi ñoù ñaõ traû lôøi vôùi con gaùi baø raèng: "Nghe ñaây, caâu hoûi cuûa con hay laém. Chaéc chaén caùc anh vaø caùc chò con, cuõng nhö ba con, raát quan taâm ñeán vaán ñeà naøy. Vaäy thì, ñaây laø ñieàu meï ñeà nghò: chieàu nay, sau böõa côm toái, chuùng ta seõ cuøng noùi ñeán vaø con seõ coù theå ñaët nhöõng caâu hoûi khaùc maø con muoán." Baø meï ñoù ñaõ toû ra khoân ngoan. Daønh thôøi giôø ñeå noùi chuyeän vôùi con caùi laø ñieàu raát hay. Baøn caõi chung hay ñoái thoaïi giöõa hai ngöôøi, phuï huynh phaûi tìm ra nhöõng luùc thuaän lôïi, coù baàu khí thaân maät vaø gaây theâm loøng tin töôûng: treân ñöôøng töø tröôøng veà, sau böûa côm toái, beân goùc loø söôûi, buoåi toái tröôùc khi cho con vaøo giöôøng...
Hôn theá, xin ñöøng töôûng raèng "chæ noùi laø ñuû ñeå taïo neân söï tieáp xuùc vaø tình nghóa thaân maät". Nhieàu khi coøn caàn laøm chung moät coâng vieäc: moät troø chôi, moät giôø ñi daïo, moät vieäc laët vaët trong nhaø, moät giôø giaûi trí... Nhöõng daây lieân laïc teá nhò aáy laø moät thöù ñoái thoaïi khoâng lôøi, nhöng laïi huøng hoàn hôn nhieàu baøi dieãn vaên treân ñôøi.
KHOÂNG COÙ GÌ PHAÛI GIAÁU DIEÁM
Nhieàu baäc cha meï töôûng raèng "coù nhöõng chuyeän khoâng ñöôïc noùi ñeán tröôùc maët con caùi." Ñoù laø moät ñieàu sai laàm. Trong thöïc teá, taát caû tuøy thuoäc ôû caùch chuùng ta noùi. Neáu noùi baèng moät gioïng thaát voïng, bi quan, saàu thaûm, thì neân im laëng, khoâng noùi ñeán laø hôn: tang toùc, ly dò, khoù khaên veà taøi chaùnh... Ñöøng gaây dòp laøm cho con cuûa quùy vò xao xuyeán, coâng phaãn. Ñöøng noùi nhöõng caâu chuyeän phaù vôõ söï an toaøn beân trong cuûa chuùng, söï phaán khôûi tröôùc cuoäc soáng vaø nieàm tin vaøo Thieân Chuùa, vaøo tha nhaân. Noùi toùm laïi, khoâng coù gì laø "kieâng kî" phaûi daáu dieám con caùi, nhöng phaûi bieát ñeà caäp ñeán moät caùch thanh thaûn, laïc quan, vôùi caû tình ngöôøi vaø vôùi moät chuùt haøi höôùc. Caùc em caàn bieát thöïc teá cuûa ñôøi soáng. Nhaát laø caùc em caàn hoïc hoûi, caàn theo göông cuûa phuï huynh, chaáp nhaän moïi thöïc teá cuûa ñôøi soáng. Ñöøng laøm cho caùc em sôï haõi, hoaûng hoát, moät phaûi giuùp caùc em bình tónh, ñaùnh giaù ñuùng möùc nhöõng thöïc teá aáy. Khoâng neân coù nhöõng lôøi noùi thì thaàm, nhöõng caâu chuyeän che daäy, nhöõng ñieàu bí maät aám ôù cuûa ngöôøi lôùn! Khoâng neân taïo dòp cho chuùng noùi doái.
TAÄT NOÙI DOÁI
Cha meï coøn phaûi daïy cho con caùi taát caû moïi saéc thaùi thöôøng maâu thuaãn nhau. Ví duï, phaûi luoân luoân noùi thaät, nhöng ñoàng thôøi khoâng neân noùi taát caû moïi söï thaät.
Quaû theá, coù moät söï che ñaäy naøo ñoù voán thuoäc veà caùch soáng leã ñoä. Ngöôøi ta khoâng noùi tröôùc maët moät baø lôùn tuoåi: "Kìa, baø coù raâu caèm nhö Ba toâi" , hay khi nhaän moät moùn quaø: "Khoâng ñeïp maáy" , hay: "Toâi ñaõ coù moät caùi gioáng nhö caùi naøy". Ñoù khoâng phaûi laø nhöõng söï thaät ñaùng noùi, vì kính neå keû khaùc, ñeå khoâng laøm phieàn loøng moät caùch voâ ích. Khoâng noùi nhö vaäy khoâng coù nghóa laø ñaõ "noùi doái thaät söï"!
Lôøi noùi doái thaät söï, ñoù laø lôøi noùi phaûn boäi loøng tin caäy giöõa hai ngöôøi. Ñoù cuõng laø lôøi noùi boäc loä söï thieáu tin caäy giöõa hai ngöôøi. Bôûi theá, trong 90% tröôøng hôïp, moät ñöùa treû noùi doái vì sôï: sôï bò phaït, sôï khoâng ñöôïc yeâu meán nöõa.
Neân bieát raèng, tröôùc saùu tuoåi, ñöùa treû khoù phaân bieät caùi coù thaät vaø caùi töôûng töôïng. Noù bòa chuyeän, ñaët ñieàu, vaø cuoái cuøng bò vöôùng vaøo nhöõng chuyeän ñoù. "Töø tröôøng veà, con ñaõ thaáy treân ñöôøng moät con caù saáu ñang tìm caùch aên thòt moät baø cuï. Baø aáy truy hoâ inh oûi; luùc aáy con laáy caùi thöôùc trong caëp ra vaø ñaùnh cheát con caù saáu. Thaáy vaäy, moïi ngöôøi ñeàu khen con". Nhöõng caâu chuyeän loaïi ñoù noù seõ keå cho quí vò nghe haøng chuïc laàn, vaø quí vò coù coá söùc buoäc toäi noù laø noùi doái, noù cuõng khoâng chòu boû yù kieán cuûa noù. Bôûi vaäy, ñöøng caõi laïi noù, toát hôn neân nghe chuyeän vôùi moät chuùt haøi höôùc (vaû laïi khoâng khoù gì!). Tröôøng hôïp naøy, xin ñöøng voäi baûo "ñöùa treû noùi doái". Ñoù laø moät loaïi troø chôi: ñöùa treû laøm xieäc vôùi trí töôûng töôïng cuûa noù.
Noùi thaät ra, cho ñeán khoaûng taùm tuoåi, lôøi noùi doái thaät söï ñoái vôùi ñöùa treû, thöôøng chæ laø moät caùch thaàn dieäu ñeå töø choái ñieàu coù thaät. Noù nghó: "Neáu toâi noùi raèng khoâng phaûi toâi ñaõ laøm vôõ caùi loï, thì toâi seõ voâ toäi".
Ñeå ngaên söï noùi doái, khoâng coù ba möôi saùu phöông phaùp maø coù hai qui luaät ñôn giaûn phaûi toân troïng:
- Taïo ra giöõa con treû vaø ngöôøi lôùn moät baàu khí tin töôûng ñeán ñoä noù bieát laø noù seõ luoân ñöôïc tha thöù, luoân ñöôïc thöông meán bôûi nhöõng ngöôøi noù kính yeâu, duø noù coù laøm gì ñi nöõa:
- Ñoøi hoûi nôi mình nhöõng gì mình ñoøi hoûi nôi con treû. Noùi khaùc ñi, traùnh noùi doái tröôùc maët chuùng - ngay caû nhöõng lôøi noùi doái nhoû moïn. Traû lôøi cho moät ñöùa treû raèng: "OÂng giaø Noel coù thaät chöù" , ñoù laø noùi doái noù. Noùi vôùi noù: "Ñöøng keå cho meï con raèng ba cho pheùp con aên hai taám soâ-coâ-la, meï con seõ giaän laém ñoù" , ñoù laø xui noù noùi doái.
Khaúng ñònh nhö vaäy coù veû nghieâm khaéc. Tuy nhieân, veà nhöõng gì lieân quan ñeán söï thaät, khoâng ai nghieâm khaéc baèng moät ñöùa treû. "Khoâng ñuùng!" noù seõ la leân töùc khaéc vôùi moät veû coâng phaãn.
(Treân ñaây laø phoûng theo baøi "Savoir-vivre et les enfants" trong cuoán "Savoir-Vivre Savoir-Plaire", Seùlection du Reader's Digest, Belgique 1973, trg. 106-120).